Traumabewustzijn

Traumabewustzijn

Alle mensen hebben trauma. Traumabewustzijn betekent dat je snapt hoe je jezelf of je organisatie emotioneel in evenwicht brengt en houdt. Dan verandert de wereld!

BESCHRIJVING

1 Wat is trauma?
2 Waarom dat zware woord gebruiken?
3 Traumasplit
4 Collectief overlevingsgedrag
Wat is trauma?

Wat is trauma?

Een goede korte definitie: “Trauma is niet wat er met je gebeurt, maar wat er in je lichaam gebeurt als reactie op wat er met je gebeurt.” (Gabor Maté)

Die reacties in je lichaam en de manieren waarop die in eerste, tweede en derde instantie tot uiting komen, heb ik leren herkennen. Eerst bij mezelf, later bij de tientallen cliënten die ik heb begeleid. Ze beginnen redelijk eenduidig, soms puur fysiek (pijn, verkramping), soms emotioneel (angst, woede).

Op deze reacties stapelen zich in de loop van het leven nieuwe reacties. Die zijn niet meer louter fysiek van aard. Vaker gaat het om maskerend gedrag; overlevingsstrategieën. En die zijn overal nadrukkelijk aanwezig. We zien zelfs veel vaker overlevingsgedrag om ons heen dan ‘zuiver’ gedrag.

Onverwerkt trauma bepaalt in hoge mate ons eigen gedrag en de hoeveelheid stress die we in het dagelijks leven ervaren. En we zijn ons daarvan verbazend onbewust.

Wat is trauma?
Waarom dat zware woord gebruiken?

Waarom dat zware woord gebruiken?

Dat grote, grijze beest met een slurf dat in de porseleinkast bezig is, ja, dat is inderdaad een olifant. Als je dat weet, kan je hem misschien uit de kast lokken met een lekkere hap bamboe of schors. Om vervolgens je gebroken porselein te herstellen.

Het taboe op het gebruik van het woord trauma is schadelijk. Natuurlijk bestaat trauma in verschillende mate van ernst, net als fysieke verwondingen. Je kan een schram hebben, een sneetje, een wond, een verwonding, een ernstige verwonding, een levensbedreigende verwonding. Het zijn allemaal beschadigingen en dat mag gezegd worden. Juist dát draagt eraan bij dat je ook voor je schrammetjes goed leert zorgen.

Trauma integreren is helemaal niet zo moeilijk. Vooral niet als we daar de maatschappij op inrichten. Daar is wel iets voor nodig, want op dit moment is de maatschappij ingericht op het tegenovergestelde: het uit het zicht houden van trauma.

Waarom dat zware woord gebruiken?
Traumasplit

Traumasplit

Waar trauma is, splitst de persoonlijkheid zich in drie delen. Het traumadeel moet uit het zicht blijven, dat is te pijnlijk om aan te kijken. Daarom ontstaat er een overlevingsdeel dat tot taak heeft om het traumadeel ingekapseld te houden. Dit blijft zo totdat het gevaar geweken is. Gelukkig blijft er ook altijd een gezond deel. Dat is het deel van ons dat zich realiseert dat er iets mis is. Dat er afgescheidenheid is. En dat verlangt naar heelheid.

Je kan hierbij bijvoorbeeld denken aan iemand die als kind veel geweld heeft meegemaakt, maar die waarheid als volwassene nooit onder ogen heeft gezien. In plaats daarvan drinkt hij. De ontreddering over het geweld is een traumadeel dat goed verborgen blijft. Het drinken is het overlevingsdeel dat daarvoor zorgt. En het gezonde deel dat gelukkig ook altijd aanwezig is, weet dat dat eigenlijk niet goed is. En het verlangt naar heling.

Traumasplit
Collectief overlevingsgedrag

Collectief overlevingsgedrag

Tot nu toe beschrijf ik de individuele ervaring. Maar iedereen heeft trauma, dus iedereen zet ook overlevingsgedrag in. Soorten gedrag die elkaar kunnen aantrekken of juist afstoten.

Iemand die zich als kind gejojood heeft gevoeld in willekeur, ziet de wereld misschien heel graag als maakbaar en gelooft in controle en regels. Mensen zoeken gelijkgestemden, en daarmee ontstaat er een cultuur van mensen met eenzelfde overlevingsmechanisme.
Iemand die al jong gebukt ging onder strenge regels, heeft waarschijnlijk eerder een voorkeur voor flexibiliteit en maatwerk. En ook die persoon zoekt gelijkgestemden. Een cultuur met een aan de eerste tegengestelde overlevingsstrategie.

Deze beide groepen baseren hun handelen en denken niet op de huidige, maar op een oude realiteit. Er zit trauma onder, dat verborgen moet blijven. Op hun overtuigingen zit daarom behoorlijk wat lading. Dat maakt dat ze niet gemakkelijk aanspreekbaar zijn.

Collectief overlevingsgedrag kost veel energie en blokkeert de creativiteit.

Collectief overlevingsgedrag
1 Trauma is besmettelijk
2 De noodzaak van traumawerk
3 Overlevingsdelen herkennen
4 Trauma als oorzaak van ‘stoornissen’
Trauma is besmettelijk

Trauma is besmettelijk

Die lading van overlevingsstrategieën is heel goed voelbaar. Mensen zijn kuddedieren, onze zenuwstelsels zijn met elkaar verbonden. Een onrustige moeder kan haar baby minder goed troosten dan een kalme. Een opgefokte directeur krijgt zijn personeel minder gemakkelijk gemotiveerd dan een relaxte.

Het zenuwstelsel van iemand die in een overlevingsstrategie zit is niet in een ontspannen, verbonden staat. En die stress van een onrustige moeder of opgefokte directeur slaat via het zenuwstelsel over op de kinderen of het personeel. Daar komt geen ratio aan te pas, en vaak ook geen bewustzijn.

Voor wie andermans overlevingsgedrag als overweldigend ervaart, kan dat leiden tot (her)traumatisering. Dat is vooral het geval bij machtsverschil, dus als er diegene een afhankelijke positie heeft.

Op deze manier is trauma besmettelijk. Het gaat over van generatie op generatie in families, en ook binnen organisaties.

Zo komen er steeds meer mensen die denken, voelen en handelen naar oude realiteiten!

Trauma is besmettelijk
De noodzaak van traumawerk

De noodzaak van traumawerk

Denken, voelen en handelen naar oude realiteiten is natuurlijk niet efficiënt. De oude realiteiten vertroebelen het zicht op wat er in het hier en nu nodig is. Overlevingsgedrag is dus niet goed voor je, en ook niet voor je organisatie. Én het verspreidt zich.

Alsof dat niet genoeg is, kost overlevingsgedrag ook nog bakken energie. Het is als de kracht die je moet inzetten om een voetbal (het traumadeel namelijk) onder water te houden.

De oplossing is het loslaten van die voetbal. Die stijgt dan zo snel omhoog in het water dat hij opspringt en je een stevige mep op je gezicht geeft. Auw! Zo is het ook met traumawerk. Zodra het traumadeel in zicht komt, doet dat pijn. Heel even lijkt die pijn ondraaglijk. Wie zich niet verzet, zal merken dat die emotionele pijn ook weer wegtrekt, en plaats maakt voor ruimte, opluchting en helderheid. Meestal heel direct.

De noodzaak van traumawerk
Overlevingsdelen herkennen

Het herkennen van overlevingsdelen

Overlevingsstrategieën zijn niet altijd zo doorzichtig als teveel drinken om de pijn te verdoven. Strategieën die we nog wel als zodanig herkennen, zijn bijvoorbeeld heel hard werken of altijd voor anderen zorgen. Maar wat dacht je van nooit boos mogen zijn? Of altijd de beste moeten zijn?

Overlevingsgedrag is alle gedrag waarvan je eigenlijk wel weet dat het niet goed, of in het hier en nu niet nodig is, maar wat je toch niet kan laten. Het is gerelateerd aan het onderliggende trauma: het bedekt dat, en zoekt tegelijk naar compensatie. Op een niet-effectieve manier, zodat je die nooit zult vinden.

Overlevingsdelen kunnen vervormen van de vergrotende naar de overtreffende trap. En dan krijg je te maken met gedragingen die we interpreteren als ‘stoornissen’. Je boosheid stelselmatig onderdrukken leidt uiteindelijk tot depressie. De verplichting om het onmogelijke te kunnen, vervormt soms tot narcisme.

Zo kan onverwerkt trauma leiden tot ‘stoornissen’.

Het herkennen van overlevingsdelen
Trauma als oorzaak van ‘stoornissen’

Trauma als oorzaak van ‘stoornissen’

Door mijn positie als KOPP’er heb ik aan den lijve ervaren dat er tussen psychisch gezond en psychisch ziek een continuüm is. Eén veld, van zwart naar wit via grijs. Dat wat we ‘psychisch ziek’ of een ‘stoornis’ noemen, is in feite een mix van traumasymptomen en vervormde overlevingsdelen. Dit is allerminst iets dat ons ineens zomaar overkomt. Iedereen kan zich bewegen in dat veld, we hebben er invloed op waar we staan. Met voldoende zelfreflectie en bewustzijn van onze overlevingsstrategieën hoeven we ons echt niet te laten verrassen.

Sterker nog, we hoeven helemaal geen stoornissen meer te ontwikkelen als we de signalen van onze trauma- en overlevingsdelen serieus nemen. Overlevingsgedrag wijst op trauma. Trauma kunnen we integreren, zelfs als we het geërfd hebben van vorige generaties. Zodra we dat doen, is het overlevingsgedrag niet meer nodig. De ‘stoornis’  ontwikkelt zich dan niet, of hij vermindert of verdwijnt helemaal.

Trauma als oorzaak van ‘stoornissen’
1 Traumadelen herkennen
2 Individueel traumawerk
3 Collectief traumawerk
4 Traumabewustzijn
Traumadelen herkennen

Het herkennen van traumadelen

Traumadelen zijn te herkennen aan gevoelens van hulpeloosheid en machteloosheid. Er kunnen hevige fysieke symptomen zijn, zoals trillen, schokken of krampen. Vaak is er een sterke emotie, zoals angst, verdriet of woede. En altijd is er een moblilisering in het zenuwstelsel (fight of flight) of juist een immobilisering (freeze) die verdwijnt zodra het traumadeel gezien en erkend wordt.

Een belangrijk kenmerk van traumadelen is dat ze de leeftijd behouden waarop de traumatische gebeurtenis zich voordeed. Traumadelen worden daarom ook wel innerlijke kinderen genoemd. Wie eenmaal geleerd heeft om contact met hen te maken, kan vaak goed voelen hoe oud ze zijn.

Een ander kenmerk van traumadelen is dat ze getriggerd kunnen worden. Soms worden ze ineens geactiveerd door een situatie of een persoon. Zo’n trigger is eigenlijk een herbeleving; je wordt – emotioneel en fysiek – weer even het kind dat je ooit was.

Traumadelen hebben weinig meer nodig dan permissie.

Het herkennen van traumadelen
Individueel traumawerk

Individueel traumawerk

Traumadelen moeten we onder ogen zien, ongemakkelijke en pijnlijke waarheden moeten waar mogen zijn. Dat ruimt op. Overlevingsdelen hebben een andere benadering nodig. We moeten leren om ze wel te horen, maar niet al te serieus te nemen. Vroeger hebben ze ons een grote dienst bewezen, ze hebben gezorgd dat we overleefden in ons systeem van herkomst. Nu mogen ze uitrusten; het is niet meer nodig om de traumadelen af te schermen. We kunnen die nu zelf verzorgen en dragen.

We zijn volwassen geworden, en daarom niet meer hulpeloos en afhankelijk. Die volwassene die we nu zijn, dat is het gezonde deel. Dat deel moeten we zoveel mogelijk ruimte geven om te groeien.

De uitdaging van dit werk zit hem in het onderscheid maken. De delen hebben elk een andere benadering nodig. Individueel kunnen we leren om ze van elkaar te onderscheiden en ze op de juiste manier te benaderen.

Individueel traumawerk
Collectief traumawerk

Collectief traumawerk

Traumawerk in een groep is complexer omdat we te maken hebben met én de individuele trauma’s van de groepsleden, én de manier waarop die de dynamiek in de groep bepalen. Inzicht in en ervaring met individueel traumawerk vergemakkelijkt het proces. Maar ook als dat er niet is, kan collectief traumawerk gefaciliteerd worden.

Het zelfherstellende vermogen van mensen maakt dat ze als vanzelf ruimte zullen geven aan het integratieproces – traumawerk dus – als het veilig is. Het creëren van een veilige omgeving is daarom voorwaarde nummer één. In een veilige omgeving staan tenminste de begeleiders stevig in hun gezonde deel. Zij nodigen de aanwezige traumadelen liefdevol uit om zich uiten. Zij begrenzen op een respectvolle manier de overlevingsdelen die zich laten zien. En ze bekrachtigen de gezonde delen die aanwezig zijn.

Op die manier komen er meer groepsleden vaker in hun gezonde deel terecht. Zo ontstaat steeds meer draagkracht en veiligheid.

Collectief traumawerk
Traumabewustzijn

Traumabewustzijn

We zien in onszelf en om ons heen veel meer overlevingsgedrag dan gezond gedrag. Onszelf verdoven met middelen of obsessies, morele, cognitieve of raciale superioriteit claimen, onszelf klein en onzichtbaar maken, nadrukkelijk de underdog spelen, elkaar en de aarde uitbuiten... het zijn allemaal reacties op individueel en collectief trauma. Dit soort gedragingen vinden we heel gewoon.

 

Waar zich traumadelen laten zien, zoals angst, kwetsbaarheid en écht slachtofferschap, zijn we daar heel wat minder comfortabel mee. Onmiddellijk verschijnt er dan overlevingsgedrag. Groningers die in angst leven dat hun huizen instorten, worden jarenlang genegeerd. Nakomelingen van slaven die gelijke behandeling opeisen, worden weggehoond. Bij het nemen van coronamaatregelen wordt aan de geestelijke volksgezondheid zelfs niet eens gedácht.

Wie zijn of haar eigen trauma integreert, heeft dit overlevingsgedrag niet meer nodig. Wat een potentieel aan positieve energie, verbinding en creativiteit ligt er daar klaar!

Het potentieel van een traumabewuste wereld. Imagine...

Traumabewustzijn

INFOGRAPHICS

Het AVE-model geeft een overzicht van repertoire aan menselijk gedrag, voortkomende uit die drie basisbehoeftes: Autonomie, Verbinding en Expressie. Het laat de verbanden zien in het spectrum van psychische (on)gezondheid.
Het model is ontwikkeld vanuit de ervaring door Kassandra Goddijn.

Dit model, bedacht door Franz Ruppert, geeft de driedeling weer die optreedt na een enkelvoudige traumatisering. Het is helpend bij het doen van traumawerk, zowel individueel als collectief.

VIDEOS

Aansprekend animatiefilmpje over de werking van het zenuwstelsel in relatie tot trauma. 9 minuten

Wat betekent het eigenlijk om KOPP te zijn? 4 minuten. Niet gelikt, wel veel geliked, deze inzichtgevende serie animaties van KOPPcoaching.

Wat is psychische problematiek eigenlijk? 4 minuten

Wat zijn dat eigenlijk voor innerlijke verhalen? 3 minuten

Wat zijn overlevingsstrategieën eigenlijk? 5 minuten

Hoe kan je eigenlijk omgaan met triggers? 5 minuten

PODCASTS

Jan Bommerez: er zit trauma onder bijna alles dat chronisch is

VERDIEPENDE ARTIKELEN

Van taboe naar traumabewust

Artikel lezen ...

Trauma als openstaande rekening: (C)PTSS is schuldenproblematiek – Kassandra Goddijn

KOPP, het taboe op trauma en traumaverwerking – Kassandra Goddijn

INSPIRATOREN

Je kan alleen verandering teweegbrengen als je eerst jezelf verandert. 4 minuten

Trailer van The wisdom of trauma, een film over de gevolgen van trauma van Gabor Maté. 3 minuten

Gepassioneerde TED-talk van Nadine Burke Harris over de betekenis en de gevolgen van ACE’s (Adverse Childhood Experiences) oftewel: vroegkinderlijk trauma. 16 minuten

TED-talk over de kracht van kwetsbaarheid. 21 minuten

TED-talk over het belang van traumabewustzijn (trauma-informed). Vicky Kelly werd op haar beurt geïnspireerd door o.a. Bessel van der Kolk. 12 minuten

BOEKEN

Van taboe naar traumabewust – Kassandra Goddijn

Stilstaan bij trauma, Vivian Broughton

Trauma sporen – Bessel van der Kolk

De tijger ontwaakt – Peter Levine

Wanneer je lichaam nee zegt, Gabor Maté

De herontdekking van het ware zelf – Ingeborg Bosch

De polyvagaaltheorie in therapie – Deb Dana

Helen van collectief trauma – Thomas Hübl

Hoe overleven we – Francine Oomen

Trauma- en spanningsreducerende oefeningen – David Bercelli



COACHES

Kassandra Goddijn

trauma - KOPP - psychische (on)gezondheid